sobota, 16 lutego 2008

Pszczoły się uczą

Na pozór wydaje się to niedorzeczne, ale na podstawie doświadczeń związanych z produkcją plastrów w czasie dokarmiania pszczół na okres zimowy zauważyłem, że nie wszystkie rodziny po podaniu im ramki z węzą, jednakowo chętnie budują plaster.
Jedna rodzina doszła już do takiej wydajności, że obsiadając korpus 10. ramkowy, w czasie dokarmiania z podkarmiaczki wstawionej do nadstawki, potrafiła odbudować nawet siedem plastrów. Natomiast w tym samym czasie inna rodzina silniejsza obsiadająca korpus 12. ramkowy i dokarmiana w taki sam sposób, odbudowała zaledwie cztery plastry. Są również i takie rodziny, które z trudem odbudowują jeden plaster. Powstaje pytanie, co jest tego przyczyną?

Otóż najwydajniej budują plastry te rodziny, którym węzę do budowy wstawiałem w środek gniazda już na początku kwietnia. Również w czasie późniejszym miały one wstawianą ramkę kontrolną z węzą do nadstawki. Ramki pracy nie stosuję, ponieważ budowę w niej uważam za marnotrawstwo pracy pszczół. Przecież zależy nam przede wszystkim na produkcji plastrów, a nie na produkcji wosku jako takiego.
Moim dążeniem jest znalezienie sposobu na produkcję takiej ilości plastrów w sezonie pszczelarskim, aby na wiosnę można było osadzać rodziny na komplecie plastrów zupełnie dziewiczych i używania tych plastrów do czerwienia tylko przez jeden sezon. Z tego wynikają moje poszukiwania różnych sposobów zwiększania wydajności w budowie plastrów. Moje informacje o tym są zawarte w „Pszczelarstwie” nr12 na str. 22 rok 2001, nr10 na str. 20 rok 2002, nr4 na str. 18 rok 2004, nr7 na str. 26 rok 2005.
O korzyściach, jakie będą z tego płynęły nikogo z pszczelarzy nie trzeba przekonywać. Przede wszystkim chodzi o higienę i zdrowotność pszczół. Inne korzyści pominę. Czytelnicy „Pszczelarstwa” doskonale je znają z wielu zamieszczanych tam na ten temat artykułów.

Nie mogę jednak pominąć jednej bardzo ważnej korzyści, która z ekonomicznego punktu widzenia ma podstawowe znaczenie. Przeniesienie budowy plastrów z okresu wiosennego na okres jesienny jest bardzo wskazane choćby z tego powodu, że pszczoły budują je wtedy nie na miodzie, lecz na cukrze i z tego powodu ta budowa jest przynajmniej czterokrotnie tańsza.
Wspomniana wcześniej wydajność w budowie plastrów zależnie od okoliczności i stwarzanych w tym czasie pszczołom warunków jest potwierdzeniem, że pszczoły mimo krótkiego życia szybko się uczą. Innym tego przykładem jest możliwość wyszukiwania przez pszczoły pokarmu nie tylko w postaci nektaru i spadzi. Wykorzystują każdy słodki płyn na przykład w owocach malin, gruszek, śliwek itp. Jest to zupełnie normalne, to jest ich zadanie, to jest ich praca można rzec zawodowa. Podobnie ich obowiązkiem jest strzec dostępu przed wtargnięciem do ula takich intruzów, jak os, szerszeni, obcych pszczół itp., ale na przykład szukanie miodu w obcych ulach lub nadmierna złośliwość, to już są skłonności nabyte (niektórzy uważają je za wrodzone), których niestety często nieświadomie nauczają sami pszczelarze w wyniku niewłaściwej obsługi rodzin lub niewłaściwych zachowań w pasiece.

Przed kilkoma laty zdarzyła mi się konieczność uzupełnienia zapasów w kilku rodzinach dopiero w październiku. Pszczoły pobrały syropu mniej niż im przygotowałem. Pozostałe kilka litrów syropu postanowiłem w małych dawkach podać na przestrzeni otwartej w odległości około 10 m od najbliższych uli. Zrobiłem to pod wieczór, gdyż bałem się jakichś złych następstw. Nic takiego nie nastąpiło. Pszczoły gromadnie pobierały syrop z postawionego pod krzakiem naczynia. Po czterech dniach zachmurzyło się, zaczął siąpić drobny deszcz, a temperatura spadła do 8 stopni. Pszczoły w dalszym ciągu nie zaprzestały przylotu po syrop mimo tak dużego oziębienia. Powszechnie się uważa, że pszczoły przy temperaturze wynoszącej 8 stopni są niezdolne do wykonywania jakichkolwiek czynności.
Powyższy przykład niezbicie dowodzi, że taki pogląd nie zawsze jest prawdziwy.


Często zdarza się kłopot z całkowitym opróżnieniem plastrów z resztek pokarmu w czasie ich osuszania lub plastrów, które należy usunąć z gniazda. Nawet przeniesienie ich poza zatwór nie odnosi pożądanego skutku. W takim przypadku plastry takie ustawiam na wolnej przestrzeni i pszczoły momentalnie je osuszają. Drogą prób doszedłem do możliwości maksymalnego zmniejszenia odległości pomiędzy ustawieniem plastrów i najbliższym ulem. Odległość ta mieści się w granicach nawet 2 metrów. Zauważyłem przy tym ciekawe zjawisko, co również świadczy o tym, że pszczoły się uczą. Z jednego pnia usunąłem plaster z resztkami pokarmu wraz z obsiadanymi na nim pszczołami i postawiłem go na wspomnianym miejscu. Od tego czasu za każdym razem, gdy postawiłem tam plaster z resztkami pokarmu lub nalałem do wanienki syropu, po 10 minutach pszczoły z tego ula zaczynały przejawiać wyjątkowo dużą aktywność. To znaczy, że kilka zwiadowczyń z tej rodziny chyba bez przerwy pełniły tam dyżur i nim inne pszczoły dowiedziały się o obecności pokarmu, te ze wspomnianego ula miały ten pokarm już całkowicie opanowany. Po opróżnieniu plastra lub wanienki z pokarmu, pszczoły rozlatują się do swoich poprzednich zajęć i nie ma żadnych prób zakradania się pszczół do obcych uli. Pewną gwarancją tego jest utrzymywanie silnych rodzin.

W mojej pięćdziesięcioletniej praktyce nie miałem w pasiece ani jednego rabunku. Jednak jestem przekonany, że w przypadku gdybym plastry z resztkami pokarmu zamiast stawiania na wolnej przestrzeni, pozostawiał w pustym ulu nawet w większej odległości od pasieki, to następstwem tego byłby w pasiece natychmiastowy rabunek, a tym bardziej, gdyby część rodzin była nieco słabsza od pozostałych.

Na koniec chciałbym przestrzec przed stosowaniem podobnych eksperymentów, jakie przedstawiłem, bo przy nieumiejętnym ich przeprowadzaniu skutki mogą być bardzo niebezpieczne.
Jednocześnie chciałbym podkreślić, że znana z literatury tresura pszczół jest niczym innym, jak tylko nauczeniem ich określonego działania. Podobnie nadmierna agresywność pszczół lub rabunki są wynikiem nie zawsze świadomym, ale jednak zawsze skutkiem niewłaściwego postępowania pszczelarza przy obsłudze rodzin pszczelich. Dlatego należy przede wszystkim dokładnie poznać zasady obsługi rodzin pszczelich i przy tym nie zapominać, że tak jak ludzie - pszczoły też się uczą.

Osy też myślą

Pszczelarze w czasie sezonu pszczlarskiego, a szczególnie w czasie dokarmiania rodzin pszczelich na zimę, mają zawsze do czynienia z osami i ich natarczywymi próbami rabowania syropu cukrowego.
W sierpniu, w czasie dokarmiania pszczół na okres zimowy, w mojej pasiece miało miejsce następujące ciekawe zdarzenie. Po nalaniu syropu do bocznej podkarmiaczki, jak zwykle otwór wlewowy zakryłem kawałkiem płótna (na wszelki wypadek), aby tam nie właziły osy. Ponieważ w tym ulu był to już koniec dokarmiania, więc pszczoły wybierały syrop dosyć opieszale.

Rano przy sprawdzaniu, czy pszczoły wybrały syrop, zauważyłem, że osy wygryzły w płótnie otwór i jest ich pełno w części wlewowej podkarmiaczki. Stało się tak dlatego, że pomiędzy korpusem i daszkiem była szczelina, którą osy mogły przechodzić. Ponieważ następne osy pchały się natrętnie do otworu, postanowiłem zrobić im kawał. Zamiast nakrywać otwór, jak poprzednio, ze szmatki zrobiłem gałganek i jak korkiem otwór zatkałem. W wyniku tego wszystkie osy będące we wlewie zostały uwięzione.
Na drugi dzień po zdjęciu daszka zobaczyłem, że całe mrowie os siedziało na gałganku i ssało z niego syrop. Gałganek był mokry i lepki od syropu. Skojarzyło mi się to od razu z działaniem knota. Musiałem jednak to skojarzenie odrzucić, bo przecież gałganek wcale nie dotykał powierzchni syropu. Jeżeli to nie był knot, to kto w takim razie przenosił syrop?

Niewątpliwie mogły to robić tylko osy zamknięte w części wlewowej podkarmiaczki. A jeżeli tak, to na pewno te uwięzione musiały się wcześniej porozumiewać z tymi będącymi na zewnątrz. Ale nie to jest w tym najważniejsze. Nie ma przecież żadnych wątpliwości, że zwierzęta, a więc i owady porozumiewają się między sobą.
Ważne w tym jest to, że do wykonania tak złożonej operacji składającej się z dwóch zabiegów polegających na nawilżaniu gałganka syropem przez osy uwięzione i wysysaniu tego syropu przez osy będące na zewnątrz, niezbędne było uprzednie przeprowadzenie przez osy następującego procesu myślowego.
„Ponieważ jesteśmy uwięzione, będziemy gałganek nawilżać syropem, a wy będąc na zewnątrz, syrop ten wysysajcie”.

Na tej podstawie nasunęło mi się wprost odkrywcze skojarzenie, choć może ono być przez niektórych sceptyków uznane za absurdalne. Osobiście uważam, że osy potrafią myśleć. Na pewno nie w sensie takim, jak się to odbywa u ludzi, ale na pewno odbywa się to w sposób zbliżony. Tylko teraz powstaje pytanie. Jak się to ma do znanego „Odruchu Pawłowa”?
Pół wieku mam do czynienia z pszczołami i ich dokarmianiem na zimę, a w związku z tym i z natrętnymi osami zawsze towarzyszącymi temu procesowi. Ale nic podobnego nie zdarzyło mi się doświadczyć, jak w dniu 12 sierpnia 2003 roku.
Właśnie ten przypadek wyżej opisałem.

Tak się złożyło, że 14.08.03, chcąc wyjąć podkarmiaczkę z innego ula, zauważyłem, że nie jest ona całkowicie opróżniona. Postanowiłem przy tej okazji poprzednie zdarzenie jeszcze raz, ale już celowo powtórzyć. Zaczekałem aż większa liczba os weszła do wlewu podkarmiaczki, otwór zatkałem gałgankiem, a daszek zostawiłem lekko uchylony, aby osom ułatwić dostęp. Następnego dnia wszystko się powtórzyło tak, jak poprzednio, z tą tylko różnicą, że gałganek był w mniejszym stopniu nasycony syropem. Nie wiem co było tego powodem. Może mniej os było uwięzionych lub może więcej było os odbierających syrop z gałganka. Nie ma to zresztą większego znaczenia, bo na jedno wychodzi.

Żeby już wykluczyć wszelkie wątpliwości związane z tym zdarzeniem, należy podkreślić, że w innych ulach, gdy tylko nadarzała się okazja, osy też systematycznie próbowały dobierać się do podkarmiaczek, ale jeżeli nie umożliwiłem im wcześniejszego wejścia do wlewu podkarmiaczki, to gałganek zatykający otwór wlewowy mimo atakowania go przez osy, był jednak każdorazowo suchy.
Przy okazji warto zaznaczyć, że osy są odważne, natrętne i bez powodu pierwsze pszczelarza nie atakują. Potrafią łazić po rękach i wyszukiwać nawet najmniejszych śladów syropu, który podczas podkarmiania może się na nich znaleźć. Żądlą tylko w obronie własnej w czasie zagrożenia i to wtedy, gdy są niechcący przyciśnięte lub są drażnione.

Skutki ślepej wiary w fałszywe twierdzenia

Dla ścisłości żeby było zrozumiałe o co chodzi, muszę podkreślić, że w całej masie twierdzeń będących w obiegu jest wiele fałszywych. Jednak uznawane są one za prawdziwe tym bardziej, gdy są poparte przez znane autorytety. Nam szarym obywatelom pozostaje jedynie ślepo wierzyć, że są one rzeczywiście prawdziwe. Nic dziwnego, że tak jest, bo aby móc powiedzieć, że jakieś twierdzenie jest fałszywe, trzeba to przede wszystkim udowodnić. Często jednak zdarza się, że próba udowodnienia fałszywości danego twierdzenia bywa niewystarczająca, bo ludzie zbyt mocno wcześniej przyzwyczaili się do niego, jako do prawdziwego. Tym bardziej trudno jest im zmienić zdanie na temat jakiegoś twierdzenia, jeżeli jest ono obwarowane określonymi konsekwencjami - ludzie boją się ryzyka.

Przykładem takiego fałszywego twierdzenia na przestrzeni całego dwudziestego wieku było zalecane dobre ocieplania uli na zimę. Cała powojenna literatura pszczelarska, zawierała nie tylko takie zalecenia, ale również wiele innych zaleceń też fałszywych.
Przykładów nie będę przytaczał. Każdy pszczelarz może sam je znaleźć w "Poradniku Pszczelarza" z 1952 roku, w "Poradniku Pszczelarskim" z 1974 roku i w wielu innych pozycjach wydawniczych. Również spotyka się podobne rady w artykułach fachowych ostatnich lat.

Gorzej jest, gdy uznając te fałszywe twierdzenia za prawdziwe, próbuje się znaleźć coś nowego, jakieś lepsze rozwiązania w stosunku do istniejących. Sam w swoim czasie padłem tej ślepej wiary ofiarą, mimo że (na własne oczy widziałem to w latach pięćdziesiątych), jak w ulu w czasie zimy po jednej stronie plastra był lód, a po drugiej zimujące w kłębie pszczoły. Z tego wynikał oczywisty wniosek, że pszczoły będące w kłębie nie ogrzewają całej przestrzeni ula, a tylko wnętrze kłębu. Ale niestety, tradycja i wiara w zalecenia była silniejsza.

W latach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia, mając pięć uli warszawskich
(2 poszerzone i 3 zwykłe) dokupiłem jeszcze dwa ule wielkopolskie. Stanowiło to cały przekrój podstawowych typów uli.
Wtedy właśnie, wprawdzie jeszcze tylko intuicyjnie, ale już wyczuwałem, że 10 ramek w korpusie wielkopolskim to za mało, ale jak zwiększyć liczbę ramek, kiedy korpus nawet przy 10 ramkach jest już dosyć ciężki? Moim marzeniem było zbudować taki ul, który cechowałby się większą pojemnością korpusu (rodni), był ciepły w zimie, łatwy w obsłudze i jednocześnie był lekki. W wyniku takich rozważań, wpadłem jak mi się wtedy wydawało na wręcz genialny pomysł. Zbudowałem ul na ramkę wielkopolską z pojedynczymi ściankami wykonanymi z deseczek o grubości 20 mm.

Charakteryzował się on tym, że miał jednocześnie cechy ula leżaka i ula stojaka. Ponadto jeszcze tym, że w lecie miał ścianki pojedyncze, a w zimie ścianki podwójne. Gniazdo w lecie miało układ zimny, a w zimie ciepły.
Cały ul składał się z następujących elementów:
1.dennica ocieplona styropianem grubości 15mm (razem grubość 35mm)
2.korpus na 13 ramek (grubość ścianek 20mm)
3.nadstawka na 7 ramek (grubość ścianek 20mm)
4.przystawka na 5 ramek
5.daszek płaski (listewki 20mm, płyta pilśniowa i styropian)
Razem w ulu mieściło się 25 ramek wielkopolskich - to wystarczało.
Ciężar ula z ramkami (bez węzy) wynosił 22kg. Ul pomalowany emalią koloru kości słoniowej wyglądał imponująco. Nazwałem go - leżakostojak wielkopolski.

Przygotowanie tego ula do zimy odbywało się następująco:
Do korpusu wstawia się nadstawkę. Pomiędzy ścianki korpusu i wstawionej nadstawki wkłada się płytki styropianowe (ocieplające). Do nadstawki oczywiście wstawia się gniazdo przygotowane do zimowania rodziny już dokarmionej na 7 plastrach. Na wiosnę, kiedy rodzina wzmocni się wystarczająco, a temperatura zewnętrzna w tym czasie jest już stosunkowo wysoka, wyjmuje się z korpusu nadstawkę, a ramki z nadstawki przekłada się do korpusu. Gniazdo stopniowo poszerzamy tak, jak w ulu leżaku, aż do 13 ramek. Jak wszystkim wiadomo, w typowym stojaku przy wstawianiu drugiej kondygnacji następuje gwałtowne oziębienie gniazda. Aby temu zapobiec stosuje się cały szereg kłopotliwych zabiegów.
Natomiast w moim ulu stawiając nadstawkę, przekłada się do niej 7 ramek z korpusu. Ponieważ w korpusie pozostaje jeszcze 6, więc dodaje się 1 ramkę z węzą. Pomiędzy korpus i nadstawkę wkładamy kratę odgrodową.
Poszerzanie gniazda w dalszym ciągu odbywa się poziomo aż do 13 ramek. Przez cały czas rozwoju rodziny mamy wgląd do gniazda bez zdejmowania nadstawki. Zdejmuje się tylko przystawkę. 13 ramek w korpusie to wystarczająca przestrzeń do obfitego czerwienia, a to jednocześnie zapobiega powstawaniu nastroju rojowego.

Po ostatnim odbiorze miodu i osuszeniu ramek, zdejmujemy nadstawkę i przystawkę. Układamy gniazdo na 7 ramkach odpowiedniej jakości, wstawiamy podkarmiaczkę i ewentualnie kratę odgrodową, aby matka nie przeszła na dalsze ramki, a czerwiła tylko na tych 7 plastrach.
Uzupełniamy zapasy na zimę w zwykły sposób. Po dokarmieniu ponownie przekładamy gniazdo do nadstawki, nadstawkę wstawiamy do korpusu, do wolnych przestrzeni wkładamy płytki ze styropianu i ul znowu jest gotów do zimowania. Gniazdo na 7 plastrach jest jeszcze wystarczająco duże do dobrego przezimowania rodziny pszczelej.

Po dokarmieniu rodziny, jakby po drodze, uzyskałem dodatkowe doświadczenie. Okazało się, że ścianka ula wykonana z pojedynczej deski pomalowana od wewnątrz lakierem z propolisu, a zewnątrz emalią podkładową i emalią zewnętrzną (renowacyjnym lakierem samochodowym), pokryła się pęcherzami.
Stało się tak dlatego, że para wodna wchłaniana przez drewno, nie mogąc wydostać się na zewnątrz przez warstwę lakieru, wypychała ten lakier tworząc pęcherze. Po naciśnięciu pęcherz pękał i woda wyciekała. Stąd nasunął się wniosek, że ule należy malować tylko taką farbą, która przepuszcza parę wodną, np. farbą emulsyjną.

Zimowanie pszczół i rozwój wiosenny był bardzo dobry. Uważałem, że udało mi się nareszcie zbudować ul taki, na jakim mi zależało. Odznaczał się samymi zaletami. Był lekki, pojemny, łatwe było powiększanie gniazda, gniazdo nie oziębiało się przy wstawianiu nadstawki, łatwy był wgląd do gniazda przez cały sezon, miał dużą możliwość regulacji gniazda (rodni) do 13 ramek.
Uważałem wtedy, że jest on moim największym osiągnięciem. Chciałem już nawet tym swoim osiągnięciem podzielić się w "Pszczelarstwie", ale postanowiłem poczekać do następnego roku.

W jesieni rodzina była zbyt duża, zajmowała 11 plastrów więc nie mogłem jej zmieścić na siedmiu ramkach. Dlatego postanowiłem ponieść ryzyko i pozostawić ją na zimę w korpusie o pojedynczych ściankach bez żadnego ocieplenia. Wprawdzie w czasie zimy bałem się, że pszczoły nie wytrzymają mrozów, ale na wiosnę okazało się, że przetrzymały tak samo dobrze, jak inne rodziny w ulach
ocieplonych. Na tej podstawie cały mój dotychczasowy pogląd na konieczność ocieplania uli zupełnie się zmienił. Przestałem również się zachwycać nad wynalezionym przez siebie ulem leżakostojakiem. Jednak czas poświęcony na jego zbudowanie nie był stracony, bo dzięki temu uświadomiłem sobie, że tak mocno zalecane ocieplanie uli na zimę jest zupełną niczym nie uzasadnioną bzdurą.

Od tej pory pszczoły zimują u mnie nawet w prymitywnych ulach zbitych z pojedynczych desek. Zbudowałem też dwa bliźniaki betonowe (chyba jedyne w świecie), w których pszczoły zupełnie dobrze zimują bez ocieplenia, a i w lecie też się chyba muszą dobrze czuć, bo nie wylegają na mostek, jak to robią pszczoły w innych ulach podczas upałów.
Zacząłem zupełnie inaczej widzieć rolę ula. Jednocześnie zacząłem baczniej przyglądać się życiu pszczół, a szczególnie ich możliwościom rozwoju w różnych warunkach. W wyniku tego zbudowałem szereg uli, których ciężar jest bardzo różny, na ogół mieści się w granicach około 10 kg.
Skończyły się kłopoty z dźwiganiem ciężarów przy konieczności przestawiania uli.
W taki to sposób zaprojektowany przeze mnie pierwszy ul, moje jak się wtedy wydawało wielkie osiągnięcie i wielka nadzieja, mimo że nie jest teraz przydatny do powielania, ma jednak dla mnie bardzo duże znaczenie. Pomógł mi wiele, stał się przyczyną pierwszego impulsu do innego spojrzenia na ule i pszczoły, a w konsekwencji do lepszego ich zrozumienia.

piątek, 15 lutego 2008

Komórka plastra pszczelego

Słowo wstępne

Prawie każdy człowiek ma takie usposobienie, że swoimi przemyśleniami lub osiągnięciami od czasu do czasu chce się podzielić z szerszym gronem osób zainteresowanych tymi zagadnieniami. Podyktowane jest to choćby tylko tym, że chce poznać ich opinię na dane zagadnienie.

Podobnie jest ze mną. Jako wieloletni i wydaje mi się doświadczony pszczelarz prócz tego, że mam aktywny kontakt z miesięcznikiem „Pszczelarstwo”, chcę również przedstawiać swoje przemyślenia i doświadczenia pszczelarskie w blogu specjalnie w tym celu utworzonym. Jest to obecnie modny i coraz bardziej rozpowszechniający się sposób publicznego wyrażania swojego zdania lub opinii dotyczącej określonych zagadnień.

W moim pszczelarskim blogu będę poruszał przede wszystkim tylko zagadnienia związane z praktyką pszczelarską i dlatego na samym początku zacznę od podstawy, jaką jest dla rodziny pszczelej komórka plastra pszczelego. Mój artykuł na ten temat był już publikowany w czasopiśmie „Pasieka” i był przez to czasopismo zamieszczony w internecie. Mimo to zdecydowałem się tę informację powtórzyć jeszcze raz w nowej uproszczonej, ale jednocześnie poszerzonej formie.



Praktyczna liczba komórek w plastrze nadających się do wychowu czerwiu

Powierzchnia plastra nie zawsze jest całkowicie zabudowana i nie wszystkie komórki w plastrze mają prawidłową budowę, a pewna ilość komórek może być zajęta przez miód i pierzgę. Dlatego praktyczna liczba komórek nadających się do zaczerwienia bywa mniejsza o 10 do 15% od liczby teoretycznej.

Na przykład w plastrze wielkopolskim liczba ta wyniesie 6200 - 11% = 5518.
Można zatem przyjąć, że dla potrzeb czerwienia, ramka wielkopolska dysponuje średnio liczbą około 5500 komórek.



Czesław Suchcicki