piątek, 14 marca 2008

Smutne wspomnienie

Niechętnie wracam wspomnieniami do tamtych tragicznych dni powodziowych w 1997 roku, dni pełnych napięcia i niepokoju. Nadciągała fala powodziowa. Nie wiem czy pszczoły to przeczuwały, ale w ich zachowaniu też był jakiś, jakby przestrach, napięcie. Pasieka była położona w widłach dwóch rzek wysoko obwałowanych. Zastanawiając się nad sytuacją doszedłem do wniosku, że nic nam nie może grozić jeżeli wały wytrzymają. Natomiast nic nas nie uratuje w wypadku przerwania wałów, bo poziom wody może wzrosnąć do około czterech metrów. W tej sytuacji cała pasieka zatonie.

Jednak dla własnego samouspokojenia postanowiłem część lżejszych uli ustawić na prowizorycznie zbudowanym pomoście o wysokości jednego metra. Pozostałe ciężkie ule przygotowałem w ten sposób, że wyjąłem w każdym kilka beleczek międzyramkowych i popodnosiłem daszki ustawiając je na listewkach, aby w razie czego pszczoły mogły się ratować. Jeden pień jedno korpusowy ustawiłem na pryzmie z kory drzewnej obsypanej ziemią. To było wszystko, co w tej sytuacji mogłem zrobić. Pozostało teraz tylko czekać na bieg wydarzeń.

Otóż wały dzięki zastosowaniu dodatkowych umocnień wytrzymały, ale woda ze śródmieścia wlewała się do kolektora, a nie mając ujścia, pod dużym ciśnieniem zrzucała z kolektora pokrywy i jak z gejzeru wylewała się na zewnątrz. W ten sposób wieczorem 14 lipca zaczęło się zalewanie pasieki. Stopniowo poziom wody podniósł się do wysokości 80 cm Ulom stojącym na pomoście nic nie groziło. Natomiast pozostałe ule zostały mocno podtopione. Wszystkie wylotki znalazły się pod wodą i pszczoły mogły wylatywać wyłącznie górą spod podniesionych daszków.

Po sześciu dniach 20 lipca woda zaczęła opadać. Z daleka zauważyłem, że jeden ul jest wywrócony. Poszedłem sprawdzić, co się dzieje. Była godzina 10 rano. Woda jeszcze była po kolana, a ziemia zupełnie rozmiękła. Gumowe buty grzęzły i trudno było się poruszać. To, co zobaczyłem było przerażające. Dwa ule przewrócone, inne trzy zatopione. Na powierzchni wody pływały martwe pszczoły. Natomiast w powietrzu pszczoły brzęczały jakby się nic nie stało. Dopiero teraz zobaczyłem, że ul stojący na pryzmie jest mocno pochylony i częściowo zanurzony w wodzie. Daszek pływał obok, a część plastrów wysunęła się z korpusu. Nad ulem krążą pszczoły. Stało się chyba tak dlatego, że woda podmyła pryzmę i stojak się przechylił, a ul się zsunął. Na szczęście stało się to wtedy, gdy woda częściowo opadła.

Zajrzałem do altanki. Wszystko zalane wodą, okropny zaduch (altanka była bardzo szczelna), ściany i to, co wisiało na ścianach, było całkowicie zapleśniałe. Podkurzacz, próchno i siatka nie do użytku. Moje pszczoły często były mało wyrozumiałe, dlatego nigdy bez siatki ochronnej nie zbliżałem się do otwartego gniazda.
Teraz nie miałem wyjścia, bez żadnego zabezpieczenia, za to z duszą na ramieniu ruszyłem pszczołom na pomoc. Tu spotkało mnie miłe zaskoczenie. Wyjmowałem częściowo uszkodzone plastry i wkładałem do mokrej zapleśniałej transportówki, a pszczoły łaziły mi gromadnie po rękach, po policzkach i żadna nawet nie próbowała atakować. Zachowywały się tak jakby mi dziękowały za pomoc.
Postawiłem korpus na daszku sąsiedniego ula, włożyłem wyjęte plastry i przykryłem daszkiem.

Operacja skończona i żadnego użądlenia. Napięcie spadło, poczułem ulgę i coś nagle ścisnęło mnie w gardle, a łzy jak groch zaczęły spływać po policzkach, nie mogłem się powstrzymać. Odniosłem wrażenie, że między nami zrodziła się jakaś wzajemna podświadoma więź i zrozumienie.
Wiem że prawdziwi pszczelarze mnie zrozumieją, a inni mogą nawet nazwać “starym sentymentalnym głupcem”. Jestem w stanie ich zrozumieć i wcale się o to nie obrażę, bo przecież nie wszyscy mieli szczęście zawarcia bliższej znajomości z pszczołami. Rzuciłem jeszcze raz okiem po wszystkich ulach i dopiero teraz zauważyłem, że jeden daszek nie jest uniesiony. Szybko odstawiłem stojący na nim drugi ul, podniosłem daszek i wyjąłem beleczkę międzyramkową. Z nadstawki zaczęły wylatywać pszczoły.

Żyją! Mimo, że przez sześć dni były całkowicie uwięzione, bez dopływu świeżego powietrza. Nie zaparzyły się chyba tylko dlatego, że od spodu ul był zalany wodą i ona właśnie była czynnikiem obniżającym temperaturę.
Ostatecznie woda całkowicie opadła 30 lipca i pozostało po niej cuchnące grzęzawisko. Dopiero po kilku dniach trochę obeschło. Można już było uporządkować rodziny pszczele, umyć i przeprowadzić dezynfekcję w ulach podtopionych. Nastąpiła duża radość z powodu ocalałych rodzin, a jednocześnie duży niesmak i poczucie winy, że nie wszystkie rodziny mogły się uratować, że niektóre musiały zginąć za zbyt silne przywiązanie do swego pszczelego gniazda. Przecież daszki były podniesione i mogły uciekać przed napływającą do ula wodą. Jednak one wolały ze swoją matką pozostać w gnieździe i razem z nią zginąć.

środa, 12 marca 2008

Wzajemne relacje pomiędzy pszczelarzem i pszczołami

Może się to wydać komuś dziwne, ale tak naprawdę pomiędzy pszczelarzem i pszczołami istnieje jakaś niewidzialna nić porozumienia, nić wzajemnego oddziaływania na siebie. Ktoś może powiedzieć “co ma piernik do wiatraka”, człowiek istota rozumna, a pszczoła to tylko owad i jakie tu może być porównanie? Inni znowu uważają, że pszczoły swojego opiekuna pszczelarza poznają i dlatego nie żądlą go, natomiast żądlą osoby obce, nieznane.
Zdrowy rozsądek nakazuje temu zaprzeczyć. Pszczoła zbyt krótko żyje (średnio 6 tygodni), aby mogła pszczelarza poznać i rozpoznawać. Nawet te “zimowe” najdłużej żyjące (8 miesięcy) nie mogą poznawać pszczelarza, bo go przez całą zimę nie widzą. Jednak fakty są zupełnie inne, pod warunkiem, że potrafimy je zauważyć, że będziemy chcieli je wyodrębnić z całej masy zaobserwowanych zjawisk podczas naszego obcowania z pszczołami. Zwróćmy uwagę na dwa fakty, często mające miejsce w pasiece. Gdy przychodzę do pasieki w odpowiednim ubraniu z siatką ochronną na głowie, to nawet mi przez myśl nie przejdzie możliwość, że pszczoły mogą mnie zaatakować. I rzeczywiście tak się wtedy składa, że pszczoły nie atakują, choć nie całe ciało mam zakryte. Rękawiczek przy pracy z pszczołami nigdy nie używam.

Jeżeli natomiast przychodzę do ula w koszuli z krótkim rękawem, to mimo siatki ochronnej na głowie, wcale nie czuję się dość bezpieczny. Byłoby jeszcze gorzej gdybym tej siatki na głowie nie miał. Wprawdzie mam świadomość, że twarz mam zabezpieczoną i to jest najważniejsze, ale nie mogę przezwyciężyć lęku, że oto w pewnej chwili mogę być użądlony. W takiej sytuacji wystarczy, aby tylko jedna pszczoła z przeciągłym “bzykiem” przeleciała koło ucha, a już odczuwam charakterystyczny dreszczyk na plecach i zaczynam się pocić. Nie chcę tego, to dzieje się samo poza moją świadomością. No i wtedy się zaczyna. Pszczoły, jak samoloty zaczynają pikować z ostrym bzyczeniem, żądlą nawet przez koszulę. Nie pozostaje wtedy nic innego, jak położyć na rozebrane gniazdo pszczele kawałek płótna, nakryć daszkiem i zakończyć pracę na czas póki pszczoły się nie uspokoją.

Czym i czy w ogóle da się te fakty jakoś wytłumaczyć. Otóż wiadomo, że pszczoła strażniczka szczególnie w obliczu zagrożenia, gotowa jest w każdej chwili zginąć w obronie gniazda i rodziny. Pszczelarz gdy jest spokojny, opanowany, nie wykonuje żadnych gwałtownych ruchów, to swym zachowaniem działa na pszczoły uspokajająco. W przeciwnym razie pszczoły atakują i jest to ich odruch naturalny. Do zbiorowego ataku pobudza ich zapach jadu pszczelego po użądleniu pierwszej pszczoły. Może również pobudzić do działania jakiś inny ostry zapach, którego pszczoły nie lubią, jak alkohol, perfumy, pot ludzki i szczególnie pot koński oraz wiele innych zapachów. Jeśli chodzi o alkohol, to należy rozumieć oddech alkoholowy, bo na przykład na wnętrze ula pomalowane propolisem rozpuszczonym przecież też w alkoholu, pszczoły negatywnie nie reagują.

Człowiek, jak wiadomo, posiada świadomość i podświadomość. Podświadomość, to tak jak zaprogramowany komputer, wykonuje za nas cały szereg czynności bez naszej świadomości. Wszystko, co się dzieje w naszym organizmie, jak bicie serca, oddychanie i mnóstwo procesów chemicznych, jest właśnie stale sterowane przez naszą podświadomość. My śpimy, a nasza podświadomość czuwa. Co wcale nie znaczy, że na naszą podświadomość nie możemy wpływać przez naszą świadomość. Przeciwnie, możemy wpływać świadomie nie tylko na naszą podświadomość, ale przy jej pomocy możemy wpływać również na świadomość i podświadomość innych osób. Potocznie w praktyce jest to znane, jako autosugestia i sugestia.

Wszystko to, co wymieniłem ma także związek z pszczołami. Prawie każdy człowiek słyszał o żądleniu pszczół, lub był przez pszczołę użądlony. Trzeba podkreślić, że użądlenie nie przez każdą pszczołę i nie w każde miejsce jest jednakowo bolesne. Pszczoła starsza i bardziej podrażniona wydziela jadu więcej i być może o składzie bardziej stężonym. Są miejsca, a raczej punkty na ciele szczególnie na użądlenie wrażliwe. Gdy starsza pszczoła trafi akurat na taki punkt, to wtedy dczuwa się tak okropny ból, że łzy same cisną się do oczu. Na szczęście ból ten jest krótkotrwały i po chwili zamienia się w normalne pieczenie towarzyszące każdemu zwykłemu użądleniu.

Otóż wchodząc do pasieki i mając już takie doświadczenie z pszczołami za sobą, nawet gdy nie chcemy o tym myśleć, to wyręczy nas w tym nasza podświadomość i tak zadziała na organizm, że zaczniemy się lekko pocić pod wpływem lęku. Nawet nie wyczuwalny dla nas zapach potu, jest wystarczającym sygnałem dla pszczół, że się ich boimy, więc w ich mniemaniu mamy na pewno względem nich złe zamiary.
W świetle takiego rozumowania staje się zrozumiałe, że w sytuacji, gdy jesteśmy dobrze zabezpieczeni przed użądleniem, to łatwiej jest nam wpłynąć na naszą podświadomość. Przestajemy się bać, pot się nie wydziela, nasze ruchy są spokojne, skoordynowane i pszczoły nie muszą atakować. Sądzę, że mechanizm wzajemnego oddziaływania pszczół na człowieka i człowieka na pszczoły został przedstawiony w sposób dostatecznie przekonujący.
Ktoś może powiedzieć, że w praktyce mamy wiele przykładów przeciwnych. Pszczelarz pracuje przy pszczołach bez żadnego zabezpieczenia, a pszczoły wcale go nie żądlą. To prawda, tak bywa, ale to niczemu nie zaprzecza. W takim przypadku mówi się o organizmie pszczelarza odpornym na jad pszczeli. Można i tak sobie to tłumaczyć, ale w rzeczywistości jest akurat odwrotnie. Pszczelarz ten posiada silną wiarę i wolę. Przy jej pomocy potrafi tak skutecznie wpływać na swoją podświadomość. Wtedy podświadomość zmuszona jest wykonywać rozkazy wysyłane przez świadomość, czyli wykonywać to, co jest wolą pszczelarza. Pierwszy sygnał jest mniej więcej taki. Pszczoły to bardzo miłe i pożyteczne owady, nie boję się ich i nic złego im nie zrobię, one też są przyjaźnie do mnie nastawione. Drugi sygnał jest wysyłany do różnych receptorów czucia i odczuwania. Skoro jesteśmy przyjaźnie do siebie nastawieni, to pszczoły nie mają żadnych powodów aby mnie żądlić. Jeżeli nawet którąś z nich niechcący przycisnę i użądli, to wcale nie będę odczuwał bólu, a ciało nie będzie puchło, tyle jadu to prawie nic w stosunku do rozmiarów mojego ciała, zresztą jad pszczeli jest dla organizmu ludzkiego pożyteczny.

Przy takim nastawieniu i odpowiednim zadziałaniu podświadomości, organizm ludzki dodatkowo zaczyna emanować takie “coś”, co działa na pszczoły wyjątkowo uspokajająco.
Poza tym bezsprzecznie są również pszczoły wyjątkowo łagodne tak zwane “niezłośliwe”, które nie lubią “wszczynać awantur”, a tym bardziej ze swoim opiekunem - pszczelarzem.

niedziela, 9 marca 2008

Królowa czy niewolnica?

Według określenia mojej babci, której zawdzięczam zamiłowanie do pszczół, jakie we mnie zaszczepiła, to “każda pszczoła jest święta, bo zbiera miód, aby się nim ludzie mogli leczyć. Po swoim bardzo pracowitym życiu pszczoła umiera. A matka pszczela, to nie żadna matka tylko królowa”.
Takie wyobrażenie nasi przodkowie pszczelarze mieli o pszczołach i z takim właśnie szacunkiem je traktowali.

My dzisiejsi pszczelarze mimo tego, że mamy nieco inny pogląd na “świętość” pszczół, to jednak też traktujemy pszczoły z należytym szacunkiem, choć w stosunku do matki pszczelej używamy prawie powszechnie określenia matka, a nie królowa.
Sądzę, że podyktowane to jest jednak niczym innym, jak tylko brakiem jakiegokolwiek dobrego uzasadnienia, aby matkę pszczelą nazywać pszczelą królową.
Gdy patrzymy na matkę pszczelą, jak porusza się majestatycznie po plastrze otoczona pszczelą świtą, to nie ma wątpliwości, że jest ona królową tej pszczelej rodziny. Jest w rodzinie największa, ma 20 do 25 mm długości, a jej ciężar wynosi 250 do 280 mg. Najdłużej żyje, bo nawet do pięciu lat, to jest ponad 40. krotnie dłużej niż pszczoła robotnica. Najważniejsze jest jednak to, że znosi jajeczka, a może ich znieść około miliona w ciągu trzech lat. Mogłaby znieść więcej, ale w zasadzie dłużej niż trzy lata nie jest przez pszczelarzy utrzymywana.

Matka pszczela ma jeszcze umiejętność składania jaj zapłodnionych do komórek pszczelich i matecznych, oraz nie zapłodnionych do komórek trutowych. Powszechnie mówi się, że matka pszczela sama się nie odżywia, a jest karmiona mleczkiem pszczelim przez pszczoły karmicielki. Jest to od wielu lat znana prawda oparta na obserwacji. Ale jest to prawda tylko częściowa, a twierdzenie moje opieram na własnych obserwacjach poczynionych w ciągu mojej pięćdziesięcioletniej praktyki pszczelarskiej.

Przypuszczam, że karmienie matki przez karmicielki rozpoczyna się dopiero wtedy, gdy stanie się ona już matką kwalifikowaną, to znaczy po zapłodnieniu się. Przypuszczenie moje wyrażam na podstawie następującej obserwacji.
W czasie przeglądu macierzaka (na czwarty dzień po wyjściu roju) celem likwidacji zbędnych mateczników zauważyłem, że z czterech mateczników matki już wyszły, a z piątego matka zaczęła wychodzić w chwili, gdy dotknąłem matecznika. Matka biegnąc po plastrze napotkała pierwszą komórkę z miodem i przylgnęła do niej, jak spragniona krowa do wodopoju (przepraszam za porównanie, ale tak to wyglądało). Obserwowałem, jak nie atakowana przez pszczoły, łapczywie piła miód przez kilka sekund. Potem pobiegła dalej i zmieszała się z tłumem pszczół. To dowodzi, że kiedy nam się wydaje, że już prawie wszystko wiemy o pszczołach, one niespodziewanie potrafią często nas zaskoczyć czymś dotychczas nieznanym. Zatem trzeba się zgodzić, że matka w pewnych okolicznościach, gdy jest głodna, potrafi również sama się odżywiać. Dowodzi tego wyżej opisany epizod.

Na tej charakterystyce matki, którą wyżej przedstawiłem, kończą się w zasadzie jej możliwości i przywileje, ale żeby miała jakąś władzę nad rodziną pszczelą, to tego u niej nie widać. Tak naprawdę, to w rodzinie pszczelej matka nie ma nic do powiedzenia, o niczym nie decyduje. Właściwie to ona musi wykonywać wszystko, co jakaś wyższa zbiorowa siła pszczela jej nakazuje.

Najważniejsze decyzje dotyczące rozwoju rodziny pszczelej nie należą do matki, tylko też do tej zbiorowej siły pszczelej. Matka karmiona mleczkiem pszczelim, znosi tyle jajeczek ile zje mleczka. To znaczy, że jak zachodzi potrzeba powiększenia rodziny, wystarczy matkę intensywniej karmić, a ona musi wtedy znosić więcej jajeczek. Im więcej rodzina potrzebuje jajeczek, tym więcej mleczka dają matce pszczoły karmicielki.
Zdarza się, że matka zaczyna znosić większość jajeczek nie zapłodnionych, bo się jej wyczerpał zapas plemników. Wtedy pszczoły zakładają mateczniki, zmuszają matkę do złożenia w nich jajeczek, wychowują młodą matkę, a starą zabijają jako już bezużyteczną, lub przestają karmić i sama ginie. Nazywa się to cichą wymianą matki.
Natomiast, gdy rodzina dojdzie do szczytu swego rozwoju, czyli stanie się biologicznie dojrzała do wydania roju, to pszczoły tak samo zakładają mateczniki i popychają matkę w ich kierunku, by złożyła jajeczka. Jak już nadejdzie czas wyjścia roju, ograniczają karmienie matki, staje się ona lżejsza i może latać.
Wtedy około połowa rodziny wychodzi z ula zmuszając matkę do wyjścia z nimi. W ten sposób odbywa się naturalne rozmnażanie się rodzin pszczelich. Podkreślam rozmnażanie i nie należy mylić tego z rozwojem.

Młoda matka po wygryzieniu się z matecznika chce pozostałe matki będące jeszcze w matecznikach pozabijać, jeżeli oczywiście pszczoły jej na to pozwolą. Właśnie, jeżeli pozwolą. A nie pozwolą z całą pewnością, gdy mają zamiar jeszcze raz się roić. Zmuszą wtedy matkę do pójścia ze sobą, z nowym rojem.
Jak widzimy z przedstawionych sytuacji, matka nie jest żadną królową, jest raczej niewolnicą, ale za to WIELKĄ NIEWOLNICĄ. Niezaprzeczalny jest fakt, że ta wielka niewolnica skupia wokół siebie całą rodzinę pszczelą, więc ma jakąś w sobie moc. Tą mocą jest tzw. “substancja mateczna”.
Ale również może być jeszcze inny powód, pszczoły muszą się jej tak trzymać, bo mimo wszystko jest ona dla nich jedynym źródłem możliwości rozwoju rodziny i utrzymania się gatunku. Ostatecznie pozostaje dla niej jedna i jedynie uzasadniona nazwa - matka pszczela, jest to jej tytuł naturalny, należny jej z racji pełnionej funkcji.